أ- نماذِجُ مِن الإنصاتِ عندَ النَّبيِّ صلَّى اللهُ عليه وسلَّم
مِن خُلقِ النَّبيِّ عليه الصَّلاةُ والسَّلامُ أن يُنصِتَ للمُتكلِّمِ، وسيرتُه المُبارَكةُ ملأى بأمثلةِ ذلك، ومنه
1- أنصَت النَّبيُّ صلَّى اللهُ عليه وسلَّم لأمِّ المُؤمِنينَ عائِشةَ رضِي اللهُ عنها تُحدِّثُه خبرًا طويلًا فيه ذِكرُ بعضِ أمورِ الجاهليَّةِ وأحوالِهم، حتى إذا فرغَت طيَّب قَلبَها بقولِه عليه الصَّلاةُ والسَّلامُ: ((كنْتُ لكِ كأبي زَرعٍ لأمِّ زَرعٍ))
2- واستمَع النَّبيُّ عليه الصَّلاةُ والسَّلامُ إلى تميمٍ الدَّاريِّ يُحدِّثُه عن الجسَّاسةِ، ثُمَّ جمَع النَّاسَ، فقال: ((أتدرونَ لِمَ جمعْتُكم؟ قالوا: اللهُ ورسولُه أعلَمُ، قال: إنِّي واللهِ ما جمعْتُكم لرغبةٍ ولا لرهبةٍ، ولكن جمعْتُكم لأنَّ تميمًا الدَّاريَّ كان رجُلًا نصرانيًّا، فجاء، فبايَع وأسلَم، وحدَّثني حديثًا وافَق الذي كنْتُ أحدِّثُكم عن مسيحِ الدَّجَّالِ، حدَّثني أنَّه...)) .
3- ولم يكنْ يخُصُّ أهلَ الإيمانِ بإصغائِه، بل عمَّ إنصاتُه عليه الصَّلاةُ والسَّلامُ جميعَ النَّاسِ؛ العَدوَّ منهم والصَّديقَ، فكان المُنافِقونَ يُؤذونَه عليه الصَّلاةُ والسَّلامُ، ويقولونَ ما لا ينبغي، فيقولُ بعضُهم: لا تفعَلوا؛ فإنَّا نخافُ أن يبلغَه ما تقولونَ، فيقعَ بنا، فقال بعضُهم: بل نقولُ ما شِئْنا، ثُمَّ نأتيه فنُنكِرُ ما قُلْنا، ونحلِفُ فيُصدِّقُنا بما نقولُ؛ فإنَّما مُحمَّدٌ أُذُنٌ، أي: أُذُنٌ سامِعةٌ، يكثُرُ استعمالُه لها في الإصغاءِ بها، فيسمعُ كُلَّ ما يُقالُ له ويُصدِّقُه، قال تعالى: وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ [التوبة: 61] .
بل كان يُنصِتُ للمُشرِكين؛ فقد أرسَلَت قُرَيشٌ عُتبةَ بنَ ربيعةَ -وهو رجُلٌ رَزينٌ هادِئٌ-، فذهَب إلى رسولِ اللهِ صلَّى اللهُ عليه وسلَّم يقولُ : يا بنَ أخي، إنَّك منَّا حيثُ قد علِمْتَ مِن المكانِ في النَّسبِ، وقد أتَيتَ قومَك بأمرٍ عظيمٍ، فرقَّت به جماعتُهم؛ فاسمَع منِّي أعرِضْ عليك أمورًا لعلَّك تقبلُ بعضَها: إن كنْتَ إنَّما تُريدُ بهذا الأمرِ مالًا جمَعْنا لك مِن أموالِنا حتَّى تكونَ أكثَرَنا مالًا، وإن كنْتَ تُريدُ شرفًا سوَّدْناك علينا فلا نقطَعُ أمرًا دونَك، وإن كنْتَ تُريدُ مُلكًا ملَّكْناك علينا، وإن كان هذا الذي يأتيك رَئيًّا تراه لا تستطيعُ ردَّه عن نَفسِك طلبْنا لك الطِّبَّ، وبذلْنا فيه أموالَنا حتَّى تبرَأَ، فلمَّا فرَغ من قولِه تلا رسولُ اللهِ عليه الصَّلاةُ والسَّلامُ صَدرَ سورةِ فُصِّلَتْ: حم * تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * كِتَابٌ فُصِّلَتْ آَيَاتُهُ قُرْآَنًا عَرَبِيًّا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ * بَشِيرًا وَنَذِيرًا فَأَعْرَضَ أَكْثَرُهُمْ فَهُمْ لَا يَسْمَعُونَ * وَقَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ وَفِي آَذَانِنَا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنَا وَبَيْنِكَ حِجَابٌ فَاعْمَلْ إِنَّنَا عَامِلُونَ * قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحَى إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَهُكُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَاسْتَقِيمُوا إِلَيْهِ وَاسْتَغْفِرُوهُ وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ * الَّذِينَ لَا يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ بِالْآَخِرَةِ هُمْ كَافِرُونَ [فصلت: 1 - 7] .
நபிகள் நாயகம் ﷺ அவர்களிடம் காணப்பட்ட கவனமாகக் கேட்பதற்கான எடுத்துக்காட்டுகள்
நபிகள் நாயகம் ﷺ அவர்களின் உயர்ந்த பண்புகளில் ஒன்று, பேசுகிறவரை முழுமையாகக் கவனித்து கேட்பது. அவர்களின் புனித வாழ்க்கை வரலாறு இதற்கான பல உதாரணங்களால் நிரம்பியுள்ளது. அவற்றில் சில:
1. நம்பிக்கையாளர்களின் தாய் ஆயிஷா (ரலி) அவர்கள், ஜாஹிலிய்யா காலத்தின் சில நிகழ்வுகள் மற்றும் மக்களின் நிலைகள் குறித்து நீண்ட செய்தியை நபி ﷺ அவர்களிடம் கூறினார்கள். அவர்கள் முழுமையாகக் கேட்டார்கள்.
அதாவது :
- 11 பெண்கள்: ஒருமுறை 11 பெண்கள் ஒன்று கூடி, தங்கள் கணவன்மார்களைப் பற்றிய உண்மைகளை எதையும் மறைக்காமல் ஒருவருக்கொருவர் பகிர்ந்து கொள்வதாக உறுதி பூண்டனர்.
- ஒவ்வொருவரும் தங்கள் கணவரைப் பற்றிய செய்திகள் குணங்கள் குறித்து பகிர்ந்து கொண்டார்கள். அதில் 11 வது ஜோடியின் செய்தி ஆயிஷா (ரலி) அவர்களுக்கும் உகந்ததாக இருந்தது.
- உம்மு ஸர்வின் புகழ்: உம்மு ஸர்வு. அவர் தனது முதல் கணவர் அபூ ஸர்வு தன்னை எவ்வளவு கண்ணியமாக நடத்தினார், எவ்வளவு தாராளமாக வசதிகளைச் செய்து கொடுத்தார், அவர் மீது தான் வைத்திருந்த அளவுக்கடந்த அன்பு போன்றவற்றை மிக விரிவாகவும் கவிதை நயத்தோடும் வர்ணித்தார்.
- இதையெல்லாம் அன்னை ஆயிஷா (ரலி) அவர்கள் நபியவர்களிடம் சொல்லிக் காட்டினார்கள். அந்த முழுக்கதையும் நபி அவர்கள் பொறுமையாகக் கேட்டு உள்வாங்கினார்கள்.
- நபி (ஸல்) அவர்களின் பதில்:
"உம்மு ஸர்உக்கு அபூ ஸர்வு எப்படி (அன்பாக) இருந்தாரோ, அதுபோலவே நானும் உனக்கு இருக்கிறேன்" என்று கூறினார்கள்.
- முக்கிய வேறுபாடு: அதே சமயம் ஒரு சிறிய வித்தியாசத்தையும் நபி (ஸல்) அவர்கள் சுட்டிக்காட்டினார்கள். கதையில் வரும் அபூ ஸர்வு இறுதியில் உம்மு ஸர்வை விவாகரத்து செய்து விடுவார். ஆனால் நபி (ஸல்) அவர்கள், "நான் உன்னை ஒருபோதும் பிரியமாட்டேன் (விவாகரத்து செய்யமாட்டேன்)" என்று கூறி அன்னை ஆயிஷா (ரலி) அவர்களை மகிழ்வித்தார்கள்.
2. நபி ﷺ அவர்கள் தமீம் அத்-தாரி (ரலி) அவர்களிடமிருந்து ஜஸ்ஸாஸா பற்றிய செய்தியை கவனமாகக் கேட்டார்கள். பின்னர் மக்களைச் சேர்த்து கூறினார்கள்:
“நான் உங்களை ஏன் கூடியிருக்கச் செய்தேன் என்று அறியுகிறீர்களா?”
அவர்கள் கூறினர்: “அல்லாஹ்வும் அவனது தூதரும் நன்றாக அறிவார்கள்.”
அவர் கூறினார்கள்:
“அல்லாஹ்வின் மீது சத்தியமாக! ஆசையாலோ பயத்தாலோ நான் உங்களை கூடியிருக்கச் செய்யவில்லை. ஆனால் தமீம் அத்-தாரி முன்பு கிறிஸ்துவராக இருந்தவர். அவர் வந்து இஸ்லாத்தை ஏற்றார். அவர் எனக்கு மஸீஹுத் தஜ்ஜால் குறித்து நான் உங்களுக்குச் சொல்வதற்கு ஒத்த ஒரு செய்தியைச் சொன்னார்...”
அந்த தோழர்
- தான் கடல் பயணம் போனது,
- புயல் வந்தது,
- தீவில் ஒதுங்கியது,
- அங்கே ஒற்றர் என்கிற மிருகத்தை பார்த்தது,
- அதன் பின்னர் தஜ்ஜாலைப் பார்த்தது,
- அவன் சொன்ன வார்த்தைகள் என நீண்ட நிகழ்வுகளை சொல்ல சொல்ல நபியவர்கள் பொறுமையாக் காதில் வாங்கினார்கள்.
உள்ளே நுழையும் போது கிறிஸ்தவராக நுழைந்தார். தற்போது நபியவர்களின் கரம் பிடித்து இஸ்லாமை தழுவினார்.
3. நபி ﷺ அவர்கள் நம்பிக்கையாளர்களுக்கே மட்டும் அல்லாமல், எல்லா மக்களுக்கும்—நண்பராயினும் பகைவராயினும்—கவனமாகக் கேட்பவராக இருந்தார்கள்.
முனாஃபிக்கள் அவர்களைத் துன்புறுத்தி தகாத வார்த்தைகள் பேசுவார்கள். அவர்களில் சிலர் மற்றவர்களிடம்:
“இவ்வாறு பேசாதீர்கள்; இது அவருக்கு சென்றால் நமக்குத் தீங்கு நேரும்” என்பார்கள்.
மற்ற சிலர்:
“நாம் விரும்பியது பேசிவிட்டு, பிறகு அவரிடம் சென்று மறுத்து சத்தியம் செய்வோம்; அவர் நம்மை நம்பிவிடுவார். முஹம்மது ஒரு ‘காது’ மாதிரி — கேட்பவர்.” என்று கூறுவார்கள்.
அதற்கு அல்லாஹ் கூறினான்:
“நபியைத் துன்புறுத்துகிறவர்களில் சிலர்: ‘அவர் ஒரு காது’ என்று கூறுகிறார்கள். சொல்லுங்கள்: ‘அவர் உங்களுக்குச் சிறந்த காது.’”
(ஸூரத் தவ்பா 9:61)
அதாவது, அவர் அனைவரையும் கேட்பார்; ஆனால் அது நன்மைக்காக.
மேலும், நபி ﷺ அவர்கள் முஷ்ரிக்குகளையும் கவனமாகக் கேட்டார்கள். குரைஷ் மக்கள் உத்பா இப்னு ரபீஅா என்பவரை அனுப்பினர். அவர் அமைதியான, மதிப்புள்ள மனிதர். அவர் நபி ﷺ அவர்களிடம் வந்து கூறினார்:
“என் சகோதரனின் மகனே! நீ எங்கள் சமூகத்தில் உயர்ந்த வம்சத்தைச் சேர்ந்தவன். ஆனால் நீ உன் மக்களிடம் பெரிய விஷயத்தை கொண்டு வந்துள்ளாய்; இதனால் அவர்கள் பிரிந்துள்ளனர். எனவே, நான் சில விஷயங்களை முன்வைக்கிறேன்; அவற்றில் சிலவற்றையாவது நீ ஏற்றுக் கொள்ளலாம்.
இவ்விஷயத்தால் நீ செல்வம் விரும்பினால், எங்கள் செல்வத்திலிருந்து உனக்கு சேகரித்து தருவோம்; நீ எங்களில் மிகச் செல்வந்தனாகிவிடுவாய்.
மரியாதை விரும்பினால், உன்னை எங்கள் தலைவராக்குவோம்.
ஆட்சி விரும்பினால், உன்னை அரசனாக்குவோம்.
உனக்கு ஏதோ ஆவி அல்லது நோய் வந்திருப்பதாக இருந்தால், உனக்காக வைத்தியம் தேடுவோம்; செலவெல்லாம் செய்வோம்.”
அவர் பேச்சை முடித்தபின், நபி ﷺ அவர்கள் ஸூரத் ஃபுஸ்ஸிலத் தொடக்க வசனங்களை ஓதினார்கள்:
ஹா மீம். அர்ரஹ்மான் அர்ரஹீமிடமிருந்து இறக்கப்பட்டதாகும். வசனங்கள் தெளிவுபடுத்தப்பட்ட அரபு குர்ஆன்...
(ஸூரத் ஃபுஸ்ஸிலத் 41:1–7)
இவ்வாறு, நபி ﷺ அவர்கள் பேசுகிறவரை இடைமறியாமல் கேட்டுவிட்டு, ஞானத்துடனும் மரியாதையுடனும் பதிலளித்தார்கள்.
ج- نماذِجُ مِن الإنصاتِ عندَ السَّلفِ رضِي اللهُ عنهم
1- قال مُعاذُ بنُ سَعدٍ الأعوَرُ: (كنْتُ جالسًا عندَ عطاءِ بنِ أبي رَباحٍ، فحدَّث بحديثٍ، فعرَض رجُلٌ مِن القومِ في حديثِه، فغضِب وقال: ما هذه الأخلاقُ؟ وما هذه الطَّبائعُ؟ إنِّي لأسمعُ الحديثَ مِن الرَّجلِ وأنا أعلَمُ منه به، فأُريه أنِّي لا أحسِنُ شيئًا منه) .
وفي رِوايةِ ابنِ جُرَيجٍ عن عطاءٍ قال: (إنَّ الرَّجلَ ليُحدِّثُني بالحديثِ، فأنصِتُ له، كأنِّي لم أسمعْه قطُّ، وقد سمعْتُه قَبلَ أن يُولَدَ!) .
2- قال عبدُ اللهِ بنُ صالِحٍ العِجليُّ: (كان رجُلٌ مِن ولدِ عبدِ اللهِ بنِ مسعودٍ يجلِسُ في مجلِسِ ابنِ السَّمَّاكِ، فكان يُطيلُ السُّكوتَ، فقال له ابنُ السَّمَّاكِ ذاتَ يومٍ: يا فتى، ألا تخوضُ فيما يخوضُ فيه القومُ مِن الحديثِ؟ فقال: إنَّما قعدْتُ لأسمعَ وأنصِتَ لأفهَمَ، وما كان مِن الحديثِ لغَيرِ اللهِ فعاقِبتُه النَّدمُ، فقال: خرجْتَ واللهِ مِن مَعدِنٍ) .
3-قال يحيى بنُ سعيدٍ: (سمعْتُ أبا مُعاوِيةَ يُحدِّثُ عن الأعمَشِ، عن إسماعيلَ بنِ أبي خالِدٍ، والأعمَشُ مُنصِتٌ له، يستمِعُ منه) .
الدرر السنية - تطبيق الأخلاق والسلوك والآداب
முன்னோர் (ஸலஃப்) கள் கவனமாகக் கேட்பதற்கான எடுத்துக்காட்டுகள்
1. முஆத் இப்னு ஸஅத் அல்-அஅ்வர் கூறினார்:
“நான் அதா இப்னு அபீ ரபாஹ் அவர்களுடன் அமர்ந்திருந்தேன். அவர் ஒரு ஹதீஸைச் சொல்லிக் கொண்டிருந்தபோது, கூட்டத்தில் இருந்த ஒருவர் அவருடைய பேச்சுக்குள் இடைமறித்தார். அதனால் அவர் கோபமடைந்து கூறினார்:
‘இது என்ன ஒழுக்கம்? இது என்ன இயல்பு? ஒருவர் ஒரு ஹதீஸைச் சொல்வதை நான் அவரைவிட நன்றாக அறிந்திருந்தாலும், நான் அதில் எதையும் அறியாதவன் போல அவருக்குக் காட்டுவேன்.’”
இப்னு ஜுரைஜ் அறிவிப்பில் அதா அவர்கள் கூறியது:
“ஒருவர் எனக்கு ஒரு ஹதீஸைச் சொல்வார். நான் அதை முன்பு ஒருபோதும் கேள்விப்படாதவன் போல அமைதியாகக் கேட்பேன்; ஆனால் அதை அவர் பிறக்குமுன்பே நான் கேட்டிருக்கிறேன்!”
2. அப்துல்லாஹ் இப்னு ஸாலிஹ் அல்-இஜ்லி கூறினார்:
“அப்துல்லாஹ் இப்னு மஸ்ஊத் அவர்களின் சந்ததியிலிருந்து ஒருவர், இப்னு அஸ்-ஸம்மாக் அவர்களின் கூடத்தில் அமர்ந்திருப்பார். அவர் அதிகமாக மௌனமாக இருப்பார். ஒருநாள் இப்னு அஸ்-ஸம்மாக் அவரிடம் கூறினார்:
‘இளைஞனே! மக்கள் பேசிக் கொண்டிருப்பதைப் போல நீயும் ஏன் பேசவில்லை?’
அவர் பதிலளித்தார்:
‘நான் இங்கு வந்தது கேட்டு, அமைதியாக இருந்து புரிந்து கொள்ளத்தான். அல்லாஹ்வுக்காக அல்லாத பேச்சின் முடிவு வருத்தம்தான்.’
அதற்கு அவர் கூறினார்:
‘நிச்சயமாக நீ உயர்ந்த வம்சத்தில் இருந்து வந்தவன்!’”
3. யஹ்யா இப்னு ஸயீத் கூறினார்:
“அபூ முஆவியா அவர்கள் அல்-அஅ்மஷ் அவர்களிடமிருந்து அறிவிப்பதைக் கேட்டேன். அப்போது அல்-அஅ்மஷ் அவர்கள் தாமே அமைதியாக இருந்து அவரைக் கவனமாகக் கேட்டு கொண்டிருந்தார்கள்.”
மூலம்: துரர் அஸ்-ஸுன்னிய்யா – ஒழுக்கம், நடத்தை மற்றும் மரியாதை பயன்பாடு.
